De geselecteerde kunstwerken zijn zeker niet ongenoemd gebleven in de kunstgeschiedenis, maar trekken weinig publiek. Ze zijn behalve voor hun schoonheid interessant omdat ze zich op hun oorspronkelijke locaties bevinden, waar in tegenstelling tot schilderijen in musea de context van onderwerp en plaats niet verloren is gegaan. In dit artikel wordt bijvoorbeeld aandacht besteed aan verschillende afbeeldingen van het Laatste Avondmaal in de refters, ofwel eetzalen, van enkele kloosters, die daar een duidelijke functie hadden: dankzij deze schilderingen werden de monniken of de nonnen bij het breken van het brood altijd herinnerd aan het lichaam en het lijden van Christus.

Een ander pluspunt van de uitgekozen kunstwerken is dat ze gratis te bezichtigen zijn. In enkele gevallen wordt een offerte voor de kerk gevraagd, maar in ieder geval geen entreegeld.

Voor de ultieme speurtocht naar een verborgen kunstschat staat een bezoek aan de Santa Maria dei Pazzi kerk in de Borgo Pinti als eerste op de agenda. Dit gebouw ligt op zo’n 20 minuten loopafstand van de Dom en bevat een vroom en idyllisch fresco van Pietro Perugino. De kerk ligt verscholen in een hofje en is makkelijk te missen als niemand je erop attendeert. Als je het gebouw binnenloopt en in het rechter transept aankomt, sta je oog in oog met een cipier die over de schat van Perugino waakt: een oude man die, tegen een kleine vergoeding, de weg wijst naar het desbetreffend fresco en graag iets vertelt over de geschiedenis van de kerk. De route leidt langs een muffe vochtige crypte en enkele ondergrondse gangen naar een trap die in een kleine ruimte uitkomt. Daar is hemelsbreed de Kruisiging van Christus weergegeven met Maria Magdalena aan de voet van het kruis en enkele andere heiligen. Het serene werk, gemaakt na 1493, toont Perugino’s grote kunde in het landschapschilderen en gevoel voor harmonie. De voorstelling wordt gekenmerkt door de indeling in drie vlakken, met in elk twee heiligen, en de driehoekscompositie die de opstelling van de figuren bepaald, vermoedelijk verwijzend naar de Heilige Drie-eenheid.

In Florence zijn vier omvangrijke voorstellingen van het Laatste Avondmaal te zien, die zeer de moeite waard zijn. In het klooster van de Sant’Apollonia in de Via San Gallo bevindt zich een versie van Andrea del Castagno van omstreeks 1447-1450, de kunstenaar die volgens de traditie zijn collega Domenico Veneziano uit professionale jaloezie vermoord zou hebben. Het fresco was tot in de negentiende eeuw onbekend, omdat het zich in een nonnenklooster bevond, waar zo goed als niemand mocht binnenkomen. Toen de orde omstreeks 1860 werd opgeheven, kwam boven water dat de refter een meesterwerk bevatte. Indrukwekkend zijn Del Castagno’s karakteristieke koppen van de apostelen, het gebruik van wetenschappelijk perspectief en de misleidend serene sfeer: Judas is aan de voorkant van de tafel weergegeven, om de verrader van de groep te scheiden.

Ongeveer dertig jaar later ontstond het Laatste Avondmaal in het klooster van de Ognissanti van Domenico Ghirlandaio, de leermeester van Michelangelo. De daarop weergegeven vruchtenbomen en vliegende vogels geven de indruk van een diner op een zwoele avond in een exotisch land. Mooi is het gezichtsbedrog van de geschilderde architectuur die deel lijkt uit te maken van de werkelijke bouwkunst in de refter.

Niet te missen bij dit bezoek aan de Ognissanti zijn twee fresco’s van omstreeks 1480 in de bijbehorende kerk: halverwege het middenschip bevinden zich tegenover elkaar een Heilige Hieronymus van Ghirlandaio en een Heilige Augustinus van Sandro Botticelli. In deze twee muurschilderingen is de stijl van het werk in de refter terug te zien, gekenmerkt door de bonte oranje en rode kleuren en de grote aandacht voor details. Als je de kerk uitloopt, blijf je omringd door schoonheid. Het gebouw bevindt zich aan een ruim plein met uitzicht op de Arno en de mooie kerken van de San Frediano en de Santa Maria del Carmine op de voorgrond van de Florentijnse heuvels.

Omstreeks 1493-1496 schilderde de eerder genoemde Perugino een Laatste Avondmaal in het klooster van de San’Onofrio in de Via Faenza, vlakbij het centraal station. Ook in dit werk is zijn streven naar rust en devotie kenmerkend. Aanvankelijk werd het fresco aan Raphaël toegeschreven. Dat is niet zo vreemd, aangezien Perugino zijn leermeester was. Judas is aan de voorkant van de tafel met een zak geld in zijn handen afgebeeld, zijn verdiensten voor het verraden van Christus. Op de achtergrond is Christus in het Hof der Olijven te zien, als een voorbode op wat zich na de maaltijd zou afspelen.

Hoewel het uitspreken van een persoonlijke voorkeur eigenlijk vermeden zou moeten worden, is het moeilijk om het vierde Avondmaal in deze serie niet te prijzen als het bekoorlijkste, intrigerendste en indrukwekkendste in Florence. Op een ruime afstand van het centrum, op zeker een half uur lopen vanaf de Santa Croce kerk, ligt het klooster van de aantrekkelijke San Salvi kerk in een typische Florentijnse volksbuurt. Het gebouw is omgetoverd tot een klein museum waar enkele middelmatige kunstwerken van zestiende eeuwse Florentijnse meesters zijn ondergebracht. In de refter bevindt zich het meesterwerk in kwestie van één van de meest bewonderenswaardige schilders uit het begin van de zestiende eeuw: Andrea del Sarto. Het fresco ontstond in 1526-1527 en toont de grote gave van de kunstenaar voor plooival en koloriet. Net als bij veel schilderijen uit die tijd zijn het de pastelkleuren die de klok slaan. In tegenstelling tot de eerder genoemde avondmalen is het duidelijk dat Del Sarto het moment afbeeldde waarop Christus net verkondigt door één van zijn discipels verraden te worden. Hun gezichtsuitdrukkingen spreken boekdelen. De toeluisterende bediendes op het balkon boven de eetzaal versterken de spanning van het tafereel

Minstens zo indrukwekkend als het werk in de San Salvi zijn Del Sarto’s grisailles in het Chiostro dello Scalzo in de Via Cavour. Het is een klein gebouw met een mooie façade, waarin de meester in een aantrekkelijk hofje zowel het levensverhaal van Johannes de Doper uitbeeldde als zijn artistieke ontwikkeling vastlegde. Del Sarto begon aan deze muurschilderingen rond 1509 toen hij 23 jaar was en werkte er tot in 1526 aan, vier jaar voordat hij op 44-jarige leeftijd aan de pest overleed. In de voorstellingen is te zien hoe zijn kunst tot bloei kwam, perfectie bereikte en welke kunstenaars hem door de jaren heen hebben beïnvloed. Evident is de inslag van de vroeg-maniëristische stijl van Michelangelo en de fysionomieën van Leonardo da Vinci. Dat laatste is onder meer te zien aan de figuren met haakneuzen, hoge voorhoofden en uitstekende kinnen in de Prediking van Johannes de Doper.

Er is nog ruimte voor een toetje. Op de weg van de Ponte Vecchio naar het Palazzo Pitti bevindt zich aan de linkerkant een leuk kerkje op een pleintje: de Santa Felicità. In dit gebouw bevindt zich een vrij bekend altaarstuk met de Kruisafame van Christus van Del Sarto’s excentrieke leerling Giacomo Pontormo. Deze schilderde misschien niet mooier dan de eerste, maar op het gebied van fantasie en vindingrijkheid stak hij Del Sarto naar de kroon. Op het schilderij van omstreeks 1525 zijn bijna alle typische eigenschappen van zijn kunst te zien: figuren met rossig haar, abnormale lichaamsproporties en onnatuurlijke composities. Hoewel dit werk zonder meer meesterlijk is, zijn het eerder de twee muurschilderingen van Pontormo rechts van het altaar die het bezoek aan deze kerk de moeite waard maken: links is de engel Gabriël te zien, die de Heilige Maagd aan de rechterkant verkondigt van haar ontvangenis van de zoon van God. Deze Maagd is niet de knapste vrouw die ooit is afgebeeld, maar de kleurschakeringen van haar gewaad en het indrukwekkende schaduwgebruik maken haar tot één van de meest adembenemende scheppingen van deze getalenteerde kunstenaar.

Een gevoel van wanhoop is onvermijdelijk, naast een zweem van geluk, als je beseft hoe weinig mensen deze kunstschatten bezoeken, terwijl ze menig topstuk in de Uffizi doen verbleken. Liever zou ik er niet over schrijven om al dat moois voor mezelf te houden, maar dat zou egoïstisch zijn.

Waldemar H. de Boer

Adressen en openingstijden

Kruisiging van Christus – Pietro Perugino

Santa Maria dei Pazzi, Borgo Pinti 58

ma-zo 9.00-12.00 / 17.00-19.00

Laatste Avondmaal – Andrea del Castagno

Sant’Apollonia, Via XXVII Aprile 1

di-za, de 1^e, 3^e en 5^e maandag en de 2^e en 4^e zondag van de maand 8.10-13.50

Laatste Avondmaal – Domenico Ghirlandaio

Ognissanti, Borgognissanti 42

ma, di en za 9.00-12.00

Laatste Avondmaal – Pietro Perugino

San’Onofrio, Via Faenza 42

ma, di en za 9.00-12.00 (aanbellen)

Laatste Avondmaal – Andrea del Sarto

San Salvi museum, Via di San Salvi 16

di-zo 9.00-13.50

Levensverhaal van Johannes de Doper – Andrea del Sarto

Chiostro dello Scalzo, Via Cavour 69

ma, do en za 8.15-13.50

Annunciatie – Pontormo

Santa Felicità, Piazza Santa Felicità

ma-za 9.30-12.30 / 15.30-18.30, zon- en feestdagen 9.00-12.30

- Vroeg- en Hoog-Renaissance in Florence
- Laat-Renaissance en Maniërisme in Florence
- Medici Villa’s en Tuinen

Deze cursussen zijn zeer geschikt voor mensen die graag les willen in een kleine groep en door een gepromoveerd kunsthistoricus begeleid willen worden. Natuurlijk wordt er niet alleen over kunst gesproken, maar wordt er ook heel wat bekeken. In het programma zijn onder meer bezoeken aan de Uffizi, het Palazzo Pitti en de Medici kapellen opgenomen.

Er zijn geen opleidingseisen om deel te nemen. Ga naar www.arthistoryflorence.com voor meer informatie.